In exile

When I was still in my homeland and thought about Iranian artists who had gone into exile, I often wondered why Sohrab Shahid Saless, after his migration, was never able to make a film more powerful than Still Life or A Simple Event. How was Abbas Attar able to adapt himself to the artistic atmosphere of his second homeland and make some of the best photographs of his career? Why did Kiarostami never emigrate? What happened to Ebrahim Golestan? And how did Yadollah Royaee remain so creative and prolific in France during the second half of his life?

Why did writers seem to continue their professional lives outside Iran more easily? Was having a pencil and paper, and being in a quiet room, enough for them to enter their inner world from anywhere on earth and write? And there were other questions, none of them easy to answer.

I thought about myself: someone whose profession, from the age of twenty to forty, had been photography in Iran; someone who had grown within its social and artistic atmosphere. What might happen to me after migration? Would I be able to move anything forward? Was it even worth leaving everything behind and going? This question, too, had no clear answer in my mind.

For us Iranians, migration is often less a stage that can be calmly evaluated within one’s work and life, and more an opportunity to escape and experience a different and freer world: to breathe in cleaner air, to have the basic rights of a human being in society, to be free from the fear of expressing one’s opinion, to have more opportunity to learn, and to hold on to some hope for the future.

In exile, most of these things are, to a large extent, attainable. But the question of the artist’s working life remains.

Can an artist who is rooted in the culture and society of Iran, who grew and flourished there, and whose work was created under the influence of that atmosphere, still remain in bloom after being placed in another pot, another soil, another climate?

The answer is still unclear to me, and the real experience of these conditions is even harder than finding the answer. Perhaps there is no straightforward answer to this question at all, and the conditions differ from one person to another.

It seems that the hope of survival grows stronger when one foot of the artist remains rooted in the culture and social atmosphere of the homeland, and the other in art as itself — apart from its dependence on any particular place, in its purest form, shaped over centuries by artists from across the world. So that if one foot stops moving, the other can continue forward, dragging the first behind it, limping, in the hope that one day it may heal.

But finding the pure roots of art and holding on to them is itself a formidable task — perhaps even unattainable. It is as if, for a time, you must set aside half of what has formed your identity, and redefine the other half of your incomplete knowledge, in the hope that another kind of fire might appear.

Another challenge for the artist in exile is the question of audience. Choosing whether your audience is Iranians, or the people of the country in which you now live, or any human being anywhere in the world, changes the nature of your work and opens yet another door onto uncertainty and confusion.

Have you reached such an understanding and maturity in relation to the society and artistic atmosphere of your destination country that you can make work about it and have something to say to its people? Or, despite miles of distance and the absence of physical presence, do the sensors of your mind still have the ability to draw inspiration from Iranian society? And if that ability remains, will the result be something meaningful to your people?

The audience completes a work of art and gives it color and life. The artist in exile carries the burden of redefining identity on one shoulder, and the heavier burden of the crisis of audience on the other.

And the story does not end there. The next crisis is the method of artistic creation in a space with different measures and standards. Securing initial funding and making a film, producing a music album, or bringing a long-term photography project to completion — each requires a process distinct from the one inside Iran. For an artist who has worked in Iran, creating those conditions can be an enormous task.

Perhaps Bahram Beyzai, had the circumstances allowed, would have been as eager to make films in America as he was to stage plays there. The long and different process of production in exile is, at its core, at odds with the dominant spirit of momentary, improvisational creation that so often belongs to the Iranian artist.

Even if one manages to adapt to this process, the artist who still has roots in the poetic customs of Iranian art may ultimately feel it as a chain around the ankle, taking away the freedom to fly.

In the end, the question of how to present the work cannot be separated from this dry and lengthy process. And perhaps one must compete in an arena far larger than anything one had known in Iran.

And yet nothing satisfies the nature of the artist except the pleasure of creation. In any time and any place, the artist returns to it. As if this is the only way to remain alive, and to continue searching for some meaning in living.

***

زمانی که در وطن بودم و درباره‌ی هنرمندان به غربت رفته‌ی ایرانی می‌اندیشیدم، برایم جای پرسش بود که چرا سهراب شهید‌ثالث بعد از مهاجرتش هیچ‌وقت نتوانست فیلمی تاثیرگذارتر از طبیعت بی‌جان و یک اتفاق ساده بسازد. عباس عطار چگونه توانست خودش را با فضای هنری وطن دومش سازگار کند و بهترین عکس‌های دوران حرفه‌ای‌اش را بگیرد؟ چرا کیارستمی هیچ‌وقت مهاجرت نکرد و یا یه چه بر سر ابراهیم گلستان آمد و یدالله رویایی چطور در نیمه‌ی دوم زندگی‌اش در فرانسه همچنان خلاق و پرکار باقی ماند؟ چرا نویسندگان راحت‌تر توانستند فعالیت حرفه‌ای‌شان را خارج از ایران ادامه دهند؟ آیا داشتن مداد و کاغذ و بودن در اتاقی ساکت برایشان کافی بود تا از هرجای جهان بتوانند وارد فضای ذهنیشان شوند و بنویسند؟ و پرسش‌های دیگری که جواب دادن به آن‌ها ساده نبود. به خودم فکر می‌کردم، به کسی که حرفه‌اش از بیست تا چهل سالگی‌ در ایران عکاسی بوده و در فضای اجتماعی و هنری آن رشد کرده، و اینکه بعد از مهاجرت چه اتفاقی ممکن است برایم بیفتد؟ آیا می‌توانم کاری از پیش ببرم و اساسا ارزشش را دارد که دل بکنم و بروم؟ این پرسش هم جواب روشنی در ذهنم نداشت. مهاجرت برای ما ایرانیان بیش از آنکه مرحله‌ای قابل ارزیابی در کار و زندگی باشد فرصتی برای فرار و تجربه‌ کردن جهانی متفاوت و آزاد است، تنفس در هوایی پاک و داشتن ‌حقوق اولیه‌ی یک انسان در جامعه، نداشتن ترس از ابراز عقیده و فرصت یادگیری بیشتر و داشتن امید به آینده. در غربت بیشتر این موارد تا حد زیادی قابل دستیابی است، اما پرسش درباره‌ی روند کاری هنرمند همچنان باقی‌ می‌ماند. آیا هنرمندی که ریشه در فرهنگ و جامعه‌ی ایران دارد و آنجا رشد و نمو کرده و کارهایش با الهام از آن فضا خلق شده، با عوض کردن گلدان و خاکش و زندگی در آب و هوایی دیگر، همچنان می‌تواند شکوفا بماند؟ جواب هنوز برایم گنگ است و تجربه کردن واقعی این شرایط از پیدا کردن جواب هم سخت‌تر. شاید اساسا جوابی سرراست برای این پرسش وجود ندارد و شرایط از فردی به فرد دیگر متفاوت است. گویی امید به بقا زمانی افزایش پیدا می‌کند که یک پای هنرمند ریشه در فرهنگ و فضای اجتماعی وطنش داشته باشد و پای دیگر در هنر به مثابه خود آن، به دور از وابستگی‌اش به مکانی خاص و در نابترین شکلی که قرن‌ها جوهره‌اش توسط هنرمندانی از سراسر جهان شکل گرفته است. تا اگر پایی از حرکت باز ایستاد، پای دیگر بتواند به رفتن ادامه دهد و آن یکی را لنگان لنگان، به امید روزی که بهبود یابد، دنبال خود بکشد. اما یافتن ریشه‌های ناب هنر و چنگ زدن به آن هم کاری است کارستان و چه بسا دست‌نیافتنی. گویی نیمی از آنچه هویت تو را ساخته است را برای مدتی باید کنار بگذاری و نیمه‌ی دیگر دانش ناقصت را بازتعریف کنی تا مگر شوری دیگر پدید آید. چالش دیگر هنرمند در غربت مخاطبینش است. انتخاب اینکه مخاطبت ایرانیان باشند، یا مردم کشوری که در آن سکنا گزیده‌ای و یا هر انسان دیگری در جهان، کارت را تفاوت می‌بخشد و دری دیگر به روی ناشناخته‌ها و سردرگمی‌ها می‌گشاید. آیا به چنان شناخت و پختگی از جامعه و فضای هنری کشور مقصدت رسیده‌ای که درباره‌اش کار کنی و برای مردمانش حرفی برای گفتن داشته باشی؟ و یا با وجود فرسنگ‌ها فاصله و نداشتن حضور فیزیکی، حسگرهای ذهنی‌ات همچنان توان الهام گرفتن از جامعه‌ی ایران را دارد؟ اگر این توان هم موجود باشد، آیا نتیجه چیزی درخور توجه برای مردمانت خواهد شد؟ مخاطب کامل‌کننده‌ی یک کار هنری است و به آن رنگ و جان می‌بخشد. هنرمند درغربت، بار بازتعریف هویت خود را بر دوشی نهاده و بار سنگین‌تر بحران مخاطبینش را بر دوشی دیگر می‌کشد. ماجرا به همین‌جا ختم نمی‌شود، بحران بعدی، طرز آفرینش هنری است در فضایی با متر و معیارهای متفاوت. فراهم کردن سرمایه‌ی ابتدایی و ساخت یک فیلم، تولید آلبومی موسیقایی و یا به سرانجام رساندن یک پروژه‌ی‌ عکاسی بلندمدت، هر کدام به فرایندی متمایز از داخل ایران نیاز دارند و برای هنرمندی که در ایران کار کرده، فراهم آوردنشان کاری است سترگ. چه بسا بهرام بیضایی اگر شرایطش را داشت به همان اندازه که در آمریکا نمایش روی صحنه برد، مشتاق ساخت فیلم هم بود. فرایند طولانی‌مدت و متمایز تولید در غربت از اساس با روحیه‌ی غالب آفرینش لحظه‌ای و بداهه‌پردازانه‌ی هنرمند ایرانی در تضاد است. هرچند بتوان خود را با این فرایند هماهنگ کرد، در نهایت هنرمندی که هم‌چنان ریشه‌ در آداب شاعرانه‌ی هنر ایرانی دارد، آن را چون بندی بر پای می‌بیند که فرصت آزادانه‌ی پرواز را از او گرفته. در انتها چگونگی به نمایش گذاشتن کار هم از این فرایند خشک و طولانی جدایی‌ناپذیر است، و چه بسا در میدانی بسیار بزرگتر از آنچه در ایران شاهدش بودی باید به رقابت بپردازی. ذات هنرمند را ولی لذتی جز آفرینش هنری خوشنود نمی‌سازد، و در هر زمان و مکانی به آن می‌پردازد. گویی این تنها راه زندگی کردن و جستجوی مفهمومی برای آن است. آکو سالمی